Geçmiş Geçip Gitmez: “Manevi Değer” Filmi ve Travmayı Taşımanın Bedeli

Bazı evler vardır; içine girdiğinizde yalnızca odaları değil, yıllardır konuşulmayan cümleleri de hissedersiniz. Duvarlar boyanmış, eşyalar yer değiştirmiş, insanlar yaşlanmış olabilir. Ama yine de evin içinde bir şey kalır. Söylenmeyen bir söz, tutulmamış bir yas, tamamlanmamış bir vedanın izi...

“Manevi Değer” tam da böyle bir yerden konuşuyor.

Film ilk bakışta bir aile hikâyesi gibi görünse de, aslında geçmişin hiçbir zaman gerçekten geçip gitmediğine dair bir anlatı. Çünkü geçmiş bazen bir olay değildir; bir sessizliktir. Bir bakıştır. Bir evdir. Bir eşya ya da yıllarca açılmayan bir çekmecedir.

Judith Herman, travmanın yalnızca yaşanan olayla ilgili olmadığını söyler. Travmanın etkisi, yaşananın anlatılamadığı, anlamlandırılamadığı ve ilişkilendirilemediği yerde ortaya çıkar. Bu nedenle travmatik deneyimler çoğu zaman geçmişte kalmaz; bugünün içine sızar. İnsanlar bazen neyi taşıdıklarını bilmeden taşırlar.

Bir ailenin içinde büyüyen çocuklar da çoğu zaman yalnızca ebeveynlerinin söylediklerini değil, söylemediklerini de devralırlar.

Anne Ancelin Schützenberger'in Soy Sendromu olarak tanımladığı şey tam da budur. Bazı hikâyeler nesiller boyunca aktarılır. Ancak bu aktarım her zaman sözcüklerle gerçekleşmez.

Bazen aileler travmalarını anlatmaz; yaşarlar. Yaslarını konuşmaz; davranışlarına dönüştürürler. Kayıplarını hatırlamaz; ilişkilerinin içine yerleştirirler.

Sonra bir gün bir torun, hiç tanımadığı bir geçmişin yükünü taşırken bulabilir kendini; neden terk edilmekten korktuğunu, neden suçluluk hissettiğini ya da bazı acıların neden kendisine aitmiş gibi geldiğini bilmeden...

Çünkü aileler yalnızca genetik özelliklerini değil, yaralarını da miras bırakırlar. Bu nedenle Sentimental Value hem bir aileyi, hem de hafızanın kendisini anlatıyor.

Film boyunca ev, eşyalar ve mekânlar neredeyse ayrı bir karakter gibi var olur. İnsanlar unutmaya çalışırken nesneler hatırlamaya devam eder. Eski bir vazo, bir odun sobası, tamir edilmemiş çatlaklar ya da artık kullanılmayan bir ev yalnızca bir nesne değildir; geçmişin bugüne bıraktığı izdir.

İşte bu yüzden insanların geçmişi silmek istemelerine şüpheyle yaklaştığımı söyleyebilirim. Çünkü geçmiş tamamen kaybolmaz; kaybolan şey çoğu zaman onu anlatacak dil olur.

Travmayla yaşayan insanlar çoğu zaman farklı baş etme yolları geliştirirler. Kimi üretkenliğe sığınır, kimi başarıya, kimi ise sürekli hareket halinde kalarak durmamaya çalışır. Ancak film önemli bir şeyi hatırlatır:Travmayı bir motivasyon kaynağı olarak kullanmanın sorunu, duygularımızı bir düğmeye basar gibi açıp kapatamayacak olmamızdır.

İnsan, acısından yalnızca işe yarayan kısmını seçip geri kalanını geride bırakamaz. Bizi harekete geçiren öfke, hırs ya da hayatta kalma arzusu; beraberinde yorgunluğu, kırılganlığı, kaygıyı ve yas duygusunu da taşır.

Bu nedenle travma bazen kişiyi başarıya, üretkenliğe ya da mücadeleye yöneltebilir; ancak bunun bir bedeli vardır.

Ruhsal yaralar enerji kaynağına dönüştürüldüğünde ortadan kalkmaz, yalnızca ertelenir. Bir süre sonra insan, kendisini ileri taşıyan şeyin aynı zamanda onu tüketen şey olduğunu fark edebilir.

Filmde dikkat çekici olan şey, aile üyelerinin yaşadığı sorunların yalnızca geçmişteki büyük travmatik olaylarla açıklanmamasıdır. Evet, hikâyenin içinde kayıplar, ihlaller ve nesiller boyunca taşınmış yaralar vardır. Ancak film, travmanın kendisinden çok onun aile içinde nasıl taşındığıyla ilgilenir.

Geçmiş burada yalnızca yaşanmış olaylardan oluşmaz. Konuşulmayanlar, ertelenen yaslar, kurulmamış ilişkiler ve yarım kalmış vedalar da kuşaktan kuşağa aktarılır.

Bu nedenle karakterlerin yaşadığı zorluklar tek bir trajedinin sonucu olmaktan çok, yıllar boyunca biriken sessizliklerin bedeli olarak görünür.

Travmayı taşımanın bedeli burada açıkça hissedilir: İnsanlar birbirlerini severler ama birbirlerine ulaşamazlar. Konuşmak isterler ama konuşamazlar. Geçmişten kurtulmaya çalışırken farkında olmadan onu yeniden üretirler.

Filmin sunduğu bir diğer harika bir bakış açısı da; travmadan ve duygusal yüklerden kurtulmak için gerçekliğe ihtiyacımız olduğu! Tıpkı filmdeki Borg ailesini iyileştiren şeyin, duygusallıktan kesin bir şekilde uzaklaşıp, gerçekliğe yönelmeleri gibi.

Sanırım filmin en güçlü vurgularından biri burası; çözümü dramatik bir yüzleşmede ya da sanatsal bir başarıda aramamasıdır. Karakterleri iyileştirebilecek olan şey, geçmişi silmek değil; yıllardır ertelenen o zor konuşmaları yapabilmek olduğunu göstermesi. .

Aileleri bazen uzaktan bakılan parlak yüzeylere benzetiyorum. Dışarıdan işleyen, düzenli ve sağlam görünen yapıların içinde yıllardır anlatılmamış hikâyeler bulunabilir. Yakından ve biraz daha uzun baktığınızda çatlaklar görünmeye başlar. İşte bir aileyi yaralayan şey tam da bu; yaşanan olayın kendisinden çok, o olay hakkında hiç konuşulamamış olması!

Bu film, bize geçmişten kurtulmayı öğretmiyor. Geçmişle aynı evde yaşamayı gösteriyor.

Çünkü bazı yaralar kapanmaz.

Bazı kayıplar telafi edilmez.

Bazı hikâyeler mutlu sonla bitmez.

Ama anlatılabilirler.

Ve bazen iyileşme tam da burada başlar.

Çünkü travma yalnızca yaşanan olay değildir. Bazen travma, yıllarca hakkında konuşulamayan şeydir.

İyileşme ise geçmişin yok olmasıyla değil, nihayet konuşulabilir hale gelmesiyle başlar.